Historyczny zwrot polskich skarbów w Berlinie
Polska odzyskała trzy grupy bezcennych dóbr kultury zagrabionych przez Niemcy podczas II wojny światowej. Oficjalne przekazanie odbyło się w Berlinie podczas Forum Polsko-Niemieckiego z udziałem minister kultury i dziedzictwa narodowego Marty Cienkowskiej.
Wśród zwróconych obiektów znalazły się: średniowieczny rękopis z zapisem hymnu „Gaude Mater Polonia”, złoty pierścień przypisywany królowi Zygmuntowi I Staremu oraz jedenaście miniaturowych eksponatów kolejowych z przedwojennego Muzeum Komunikacji w Warszawie.
Kontynuacja historycznego przełomu w restytucji
— Do Polski wracają obiekty olbrzymiej wagi, bezcenne dla polskiej kultury i polskiej tożsamości, zrabowane podczas II wojny światowej — oświadczyła minister Cienkowska podczas uroczystości przekazania.
Zwrot jest kontynuacją procesu zapoczątkowanego w grudniu ubiegłego roku, kiedy podczas polsko-niemieckich konsultacji międzyrządowych doszło do przełomu w obszarze restytucji dóbr kultury. Wówczas Polska odzyskała cenne dokumenty polsko-krzyżackie oraz fragment średniowiecznej rzeźby z kościoła Najświętszej Marii Panny w Malborku.
Minister podkreśliła znaczenie polsko-niemieckiej grupy roboczej ds. zwrotów dóbr kultury, która po raz trzeci spotkała się 5 maja w Warszawie. — Dziękuję naszym niemieckim partnerom za zaangażowanie w proces zwrotu tych bezcennych artefaktów — dodała Cienkowska.
Rękopis hymnu „Gaude Mater Polonia” — najstarsza znana notacja
Odnaleziony w Staatsbibliothek zu Berlin fragment rękopisu pochodzi prawdopodobnie z drugiej lub trzeciej ćwierci XIV wieku. Obejmuje sześć pergaminowych kart z dawnego kodeksu liturgicznego, zawierających tekst i zapis muzyczny hymnu „Gaude Mater Polonia” — XIII-wiecznego utworu ku czci św. Stanisława ze Szczepanowa, skomponowanego przez Wincentego z Kielczy.
Rękopis zidentyfikował w 2023 roku dr Paweł Figurski z Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Zawiera on warianty tekstowe odmienne od najstarszego dotychczas znanego przekazu, co czyni go najprawdopodobniej najstarszą zachowaną notacją tego hymnu.
Karty noszą przedwojenne pieczątki Biblioteki Seminarium Duchownego w Płocku — jednej z najważniejszych historycznych bibliotek kościelnych w Polsce, posiadającej przed wojną ponad 100 średniowiecznych kodeksów rękopiśmiennych i 422 inkunabuły. W 1939 roku Niemcy wywieźli zasoby biblioteki, gdy zajęli budynek seminarium jako kwaterę dowództwa okupacyjnego. Rękopisy trafiły koleją do Królewca, a następnie — po rabunku wojennym — do berlińskiej biblioteki państwowej.
Pierścień Zygmunta I Starego wraca do Krakowa
Złoty pierścień z diamentem, przypisywany Zygmuntowi I Staremu z dynastii Jagiellonów, wydobył w 1791 roku z królewskiego grobu w Katedrze na Wawelu historyk Tadeusz Czacki — w celu zabezpieczenia królewskich klejnotów przed spodziewanym pruskim rabunkiem.
Przedmiot trafił do kolekcji księżnej Izabeli Czartoryskiej i był przechowywany w tzw. Szkatule Królewskiej w Muzeum Książąt Czartoryskich. W sierpniu 1939 roku najcenniejsze zbiory wywieziono do pałacu w Sieniawie, gdzie zostały zamurowane. Jednak już w połowie września pałac zajęły wojska niemieckie i rozgrabiły kosztowności — w tym pierścień Zygmunta I.
W 1963 roku pierścień zakupiło Schmuckmuseum Pforzheim. Jego tożsamość jako polskiej straty wojennej potwierdziła prof. Ewa Letkiewicz z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie w monografii „Klejnoty w Polsce. Czasy ostatnich Jagiellonów i Wazów”. Po złożeniu przez Polskę wniosku restytucyjnego w marcu 2023 roku, Rada Miasta Pforzheim podjęła 12 maja uchwałę o zwrocie zabytku. Pierścień wróci do Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie.
Jedenaście eksponatów kolejowych dla Stacji Muzeum w Warszawie
Jedenaście miniaturowych modeli kolejowych pochodzi ze zbiorów Muzeum Kolejowego w Warszawie, działającego od 1928 roku. Przed wybuchem II wojny światowej instytucja zgromadziła ponad 4 tysiące eksponatów, w tym prawie 400 modeli i 8 tysięcy książek.
Obiekty były eksponowane w Deutsches Technikmuseum w Berlinie. Pracownik Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zidentyfikował je w 2024 roku na portalu lostart.de. Siedem z nich wywieziono jesienią 1940 roku, pozostałe — między 1940 a 1945 rokiem.
Odzyskane eksponaty trafią do Stacji Muzeum w Warszawie, która kontynuuje przedwojenną tradycję gromadzenia zbiorów kolejowych.