Decyzja Lwowskiej Rady Obwodowej o ogłoszeniu roku 2027 rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) wywołała natychmiastową i jednomyślną reakcję po polskiej stronie granicy. Radni Przemyśla zagłosowali 21 głosami za zawieszeniem współpracy ze Lwowem, bez żadnego głosu sprzeciwu ani wstrzymującego się. Województwo lubelskie poszło jeszcze dalej: wszystkich 30 radnych obecnych na poniedziałkowej sesji opowiedziało się za rozwiązaniem umowy o współpracy gospodarczej, handlowej, naukowo-technicznej i kulturalnej z obwodem lwowskim.
Uchwała Lwowskiej Rady Obwodowej ogłasza rok 2027 rokiem UPA, jej głównego dowódcy Romana Szuchewycza oraz działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ołeha Olżycza. Wnioskodawcą był Światosław Szeremeta, deputowany partii Europejska Solidarność byłego prezydenta Ukrainy Petra Poroszenki. Decyzja ta nie pozostała bez konsekwencji: na wniosek ministra spraw zagranicznych Radosława Sikorskiego Szeremeta trafił do rejestru osób niepożądanych z zakazem wjazdu do strefy Schengen do 20 października 2031 roku.
Warto przypomnieć, czym była UPA, bo kontekst historyczny jest tu kluczowy. Ukraińska Powstańcza Armia odpowiada za rzeź wołyńską — ludobójstwo przeprowadzone na Polakach zamieszkałych na kresach wschodnich w latach 1943–1945. Ukraińscy nacjonaliści zamordowali wówczas około 100 tysięcy polskich obywateli, w tym kobiety i dzieci. Roman Szuchewycz, jako główny dowódca UPA, ponosi bezpośrednią odpowiedzialność za zbrodnie przeciwko ludzkości, w tym za czystki etniczne na polskiej ludności cywilnej w województwach lwowskim, tarnopolskim i stanisławowskim. Gloryfikowanie tych postaci przez instytucję samorządową to nie kwestia interpretacji historycznej, lecz moralnego wyboru.
Przemyska uchwała zobowiązuje prezydenta miasta do podjęcia działań prawnych zmierzających do rozwiązania umowy o współpracy z 1995 roku. Przewiduje zarazem, że współpraca zostanie wznowiona pod dwoma warunkami: Lwowska Rada Obwodowa musi ostatecznie unieważnić lub formalnie wycofać swoją uchwałę, a władze Lwowa muszą jednoznacznie odciąć się od inicjatyw gloryfikujących organizacje odpowiedzialne za zbrodnie na ludności cywilnej.
Prezydent Przemyśla Wojciech Bakun poinformował w mediach społecznościowych, że miasto zawiesza wspólne działania „do czasu jasnego określenia się władz Lwowa” w sprawie promowania ideologii skierowanych przeciwko Polsce i Polakom. Podziękował radnym za jednomyślne stanowisko i podkreślił, że Przemyśl nie pozostanie obojętny wobec działań prowokacyjnych i antypolskich.
W województwie lubelskim ton debaty był równie stanowczy. Marszałek Jarosław Stawiarski z PiS wyjaśnił, że uchwała stanowi symboliczny sprzeciw wobec budowania ukraińskiej tożsamości na fundamencie zbrodniarzy takich jak Szuchewycz, Bandera czy Melnyk. Przewodniczący klubu Trzecia Droga Marek Kos przypomniał ogrom polskiej pomocy udzielonej Ukraińcom po wybuchu wojny z Rosją w lutym 2022 roku, wyrażając zdumienie, że w odpowiedzi na tę solidarność lwowski samorząd gloryfikuje osoby odpowiedzialne za ludobójstwo. Przewodnicząca klubu KO Zofia Woźnica, wyrażając współczucie narodowi ukraińskiemu w obliczu trwającej wojny, oceniła decyzję lwowskiej rady jako „wołającą o pomstę do nieba”.
Prezydent Lublina Krzysztof Żuk skierował pismo do przewodniczącego Lwowskiej Rady Obwodowej, w którym w imieniu mieszkańców miasta wyraził sprzeciw wobec decyzji określonej jako „niedopuszczalna, nieakceptowalna” i „bolesna” dla rodzin ofiar. Zaapelował o wycofanie uchwały i podjęcie dialogu opartego na rzetelnych badaniach historycznych.
Reakcja nie ograniczyła się do strony polskiej. Kancelaria Prezydenta Ukrainy, według doniesień „Ukraińskiej Prawdy”, jest mocno rozczarowana decyzją lwowskiego samorządu. Ukraińskie MSZ skrytykowało uchwałę jako szkodliwą dla relacji z Polską, zaznaczając, że podjęto ją jedynie na szczeblu regionalnym. Premier Donald Tusk powiedział 21 października, że nie rozumie „tej samobójczej taktyki”, a dwa dni później przekazał, iż prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski dał mu do zrozumienia, że nie będzie wspierał tej decyzji, jeśli dalsze postępowanie będzie zależało od niego. Według relacji ukraiński przywódca był „bardzo niezadowolony” z zaistniałej sytuacji.
Sprawa ma też wymiar symboliczny wykraczający poza bieżący spór dyplomatyczny. W maju prezydent Zełenski nadał jednej z jednostek wojskowych imię „Bohaterów UPA”. W związku z tym prezydent Karol Nawrocki zdecydował o odebraniu mu Orderu Orła Białego. Polska pamięć o ofiarach rzezi wołyńskiej nie jest abstrakcją historyczną — to żywa rana, której gloryfikowanie sprawców przez jakąkolwiek instytucję publiczną nie może pozostać bez odpowiedzi. Samorządy Przemyśla i Lublina dały temu wyraz w sposób jednoznaczny i zgodny z prawem.