Choroba, która przestała być domeną starości
Przez dekady udar mózgu był postrzegany jako schorzenie dotykające niemal wyłącznie osoby w podeszłym wieku. Tymczasem dane zebrane przez naukowców z Uniwersytetu Oksfordzkiego oraz University of Cincinnati wskazują na zjawisko, które powinno skłonić do poważnej refleksji zarówno środowisko medyczne, jak i decydentów odpowiedzialnych za politykę zdrowotną: liczba udarów mózgu wśród osób poniżej 55. roku życia rośnie w tempie alarmującym, podczas gdy w starszych grupach wiekowych wskaźniki idą w dół. Teza jest jednoznaczna — udar przestał być chorobą starości i staje się coraz poważniejszym zagrożeniem dla osób w sile wieku, a przyczyny tego zjawiska wykraczają poza klasyczne czynniki ryzyka.
Badanie opublikowane w renomowanym piśmie naukowym „Neurology” objęło 2076 pacjentów w wieku od 20 do 54 lat, którzy po raz pierwszy doznali udaru mózgu w jednym z sześciu okresów badawczych między 1993 a 2020 rokiem. Wyniki są jednoznaczne i niepokojące: wskaźnik zachorowań w tej grupie wzrósł z około 34 przypadków na 100 tysięcy osób w 1994 roku do blisko 62 przypadków w roku 2020 — niemal dwukrotnie. W tym samym czasie wśród osób powyżej 55. roku życia wskaźnik spadł z 619 do 453 przypadków na 100 tysięcy, co oznacza wyraźną poprawę skuteczności profilaktyki i leczenia w starszych kohortach. Kontrast między tymi dwiema tendencjami jest uderzający i domaga się wyjaśnienia.
Rosnące ryzyko, niewyjaśnione przyczyny
Wzrost dotyczy przede wszystkim udarów niedokrwiennych, w których dochodzi do zablokowania dopływu krwi do części mózgu — ich liczba w grupie młodszych pacjentów wzrosła z około 24 do 47 przypadków na 100 tysięcy rocznie. W przypadku udarów krwotocznych, potocznie zwanych wylewami, naukowcy nie odnotowali porównywalnego wzrostu. Częściowego wyjaśnienia dostarczają znane czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego: wśród młodszych pacjentów po udarze wzrosła częstość nadciśnienia tętniczego, cukrzycy i migotania przedsionków. Niepokojący jest jednak inny wskaźnik — odsetek osób zażywających narkotyki wśród dotkniętych udarem wzrósł z 4,6 procent w 1994 roku do aż 40,2 procent w 2020 roku, przy czym szczególnie powszechne było zażywanie marihuany. Dane te każą postawić pytanie o rolę zmian obyczajowych i społecznych w kształtowaniu zdrowia publicznego.
Najnowszy przegląd naukowy autorstwa Ahmada Nehme i Linxin Li z Uniwersytetu Oksfordzkiego, opublikowany w „International Journal of Stroke”, potwierdza, że opisana tendencja nie jest zjawiskiem lokalnym. Spośród 36 analizowanych badań opartych na danych po roku 2000 aż 24 odnotowały wzrost częstości udarów mózgu w młodszych grupach wiekowych, i to w różnych krajach o wysokim poziomie dochodu. „Nasze badania wskazują na niepokojący wzrost liczby udarów mózgu wśród młodych ludzi — zarówno w hrabstwie Oxfordshire, jak i w innych krajach o wysokim dochodzie” — stwierdziła wprost Linxin Li. Skala zjawiska wyklucza przypadkowość i wymaga systemowej odpowiedzi.
Stres, styl życia i luki w diagnostyce
Badacze z Oksfordu zwracają uwagę na coś istotnego: wzrost wskaźników udarów wśród młodszych osób zaobserwowano również w grupie pacjentów, którzy nie cierpieli na nadciśnienie, nie chorowali na cukrzycę i nie palili papierosów. Oznacza to, że klasyczne czynniki ryzyka nie wyjaśniają całości zjawiska. Naukowcy wskazują w tym kontekście na zwiększony stres psychiczny jako potencjalny czynnik sprawczy — w grupie osób w wieku od 18 do 49 lat silniej odczuwany stres był powiązany z wyższym ryzykiem udarów o niewyjaśnionej etiologii, nawet po uwzględnieniu standardowych zmiennych naczyniowych. To odkrycie otwiera poważną debatę o kosztach zdrowotnych współczesnego stylu życia, tempa pracy i rozluźnienia tradycyjnych struktur społecznych, które przez stulecia pełniły funkcję naturalnego bufora przed przeciążeniem psychicznym.
Nie bez znaczenia pozostaje też kwestia diagnostyczna: nadciśnienie tętnicze i inne czynniki ryzyka są u młodych osób znacznie rzadziej wykrywane, bo rzadziej poddają się oni badaniom profilaktycznym. System ochrony zdrowia wciąż bywa nastawiony na reagowanie, a nie na zapobieganie — i to w grupach wiekowych, które dotychczas uznawano za bezpieczne. Tymczasem dane pokazują, że zagrożenie jest realne już w trzeciej i czwartej dekadzie życia, a zaniechanie profilaktyki w tym okresie może mieć poważne konsekwencje zdrowotne i społeczne.
Wnioski, których nie można zbagatelizować
Zebrane dowody naukowe prowadzą do wniosku, który powinien znaleźć odzwierciedlenie w polityce zdrowotnej: udar mózgu przestał być wyłącznie problemem geriatrycznym i wymaga poważnego podejścia profilaktycznego już od wczesnej dorosłości. Nadciśnienie, cukrzyca i inne czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego muszą być traktowane poważnie na długo przed wiekiem emerytalnym, a programy badań przesiewowych powinny obejmować znacznie młodsze kohorty niż dotychczas. Polska polityka zdrowotna, podobnie jak w innych krajach o wysokim dochodzie, stoi przed wyzwaniem dostosowania priorytetów diagnostycznych i profilaktycznych do nowej, niepokojącej rzeczywistości epidemiologicznej — i jest to wyzwanie, które wymaga działania bez zbędnej zwłoki.