Atomowe groźby Kremla w nowym kontekście
Władimir Putin powiedział to wprost: jeśli Królewiec znajdzie się w sytuacji zagrożenia, Rosja sięgnie po cały swój arsenał, łącznie z bronią jądrową. Pytanie, które zadaje sobie dziś każda europejska stolica, brzmi: czy mamy do czynienia z kolejnym elementem rosyjskiej gry psychologicznej, czy z realnym ostrzeżeniem przed eskalacją, której skutki byłyby trudne do opanowania?
Analityk spraw międzynarodowych Marcin Kuśmierczyk wskazuje, że rosyjska postawa jest bezpośrednią odpowiedzią na działania NATO z ostatnich tygodni. Sojusz wyraźnie zintensyfikował aktywność lotniczą w okolicach obwodu królewieckiego — był to, jak można przypuszczać, czytelny sygnał: ewentualna prowokacja ze strony Moskwy spotka się z odpowiedzią właśnie w tym strategicznie wrażliwym miejscu. Putin zareagował natychmiast, ponownie podkreślając, że każde zagrożenie dla terytorium Federacji Rosyjskiej może uruchomić odpowiedź nuklearną.
Warto jednak zachować zimną krew i pamięć historyczną. Od początku pełnoskalowej inwazji na Ukrainę Rosja wyznaczyła już kilka tzw. czerwonych linii, których przekroczenie miało rzekomo oznaczać użycie broni atomowej. Część z nich została przekroczona — w tym ukraińska ofensywa na terytorium samej Federacji Rosyjskiej — a do użycia broni jądrowej nie doszło. Pytanie o granicę między odstraszaniem a blefem pozostaje więc otwarte i fundamentalne.
Skuteczność nuklearnego straszaka
Ocena skuteczności rosyjskich gróźb atomowych nie jest prosta. Z jednej strony fakt posiadania przez Rosję broni jądrowej w ogromnym stopniu determinuje przebieg tego konfliktu — powstrzymuje państwa zachodnie przed bezpośrednim wejściem do wojny i nadaje Moskwie asymetryczny atut dyplomatyczny. Gdyby Federacja Rosyjska nie była mocarstwem atomowym, ta wojna wyglądałaby zupełnie inaczej. Z drugiej strony wielokrotne straszenie użyciem tej broni, które nigdy nie zakończyło się jej faktycznym użyciem, stopniowo osłabia wiarygodność tych gróźb.
Prawda leży gdzieś pośrodku, lecz nie może to oznaczać paraliżu decyzyjnego Zachodu. Gdybyśmy bowiem przyjęli zasadę, że każde państwo posiadające arsenał nuklearny może nim szantażować sąsiadów i wymuszać uznanie swojej strefy wpływów, otwieralibyśmy drogę do nowego porządku opartego wyłącznie na sile. Warto przy tym pamiętać, że Sojusz Północnoatlantycki jest również sojuszem atomowym — i że wiarygodność jego odstraszania nuklearnego to dziś kwestia wymagająca poważnej, odrębnej analizy.
Scenariusz ataku na Królewiec
Żaden rząd zachodni nie dąży do przejęcia obwodu królewieckiego ani do bezpośredniej konfrontacji zbrojnej z Rosją. To oczywiste. Jednak NATO musi dysponować przygotowanymi opcjami odpowiedzi na ewentualną rosyjską agresję, a obwód królewiecki jawi się jako jeden z kluczowych punktów nacisku, w które można byłoby uderzyć tak, by Moskwa odczuła realne konsekwencje. Kuśmierczyk przyznaje wprost: jest to scenariusz trudny do wyobrażenia, bo prowadziłby do eskalacji, którą bardzo trudno byłoby później zatrzymać, a jej skutki pozostają nieprzewidywalne.
Putin gra o schedę po sobie
Na krajowym podwórku Putin prowadzi grę o własne miejsce w historii. Chce dołączyć do grona tych rosyjskich przywódców, którzy — w ich własnym mniemaniu — odwrócili negatywne trendy i odbudowali imperialną potęgę. Jeśli mu się nie uda, zostanie zapisany jako jeden z grabarzy rosyjskiej idei imperialnej. To walka o wszystko: o polityczne przeżycie i o ocenę z perspektywy dziejów własnego państwa.
Jeśli chodzi o cele wojenne w Ukrainie, Rosja dąży dziś przede wszystkim do objęcia kontroli nad administracyjnymi granicami czterech formalnie zaanektowanych obwodów — donieckiego, ługańskiego, zaporoskiego i chersońskiego — by następnie ogłosić wielki sukces, choćby okupiony ogromnymi stratami w ludziach i zasobach. Zajęcie całego terytorium Ukrainy nie wydaje się realnym celem w dającej się przewidzieć przyszłości. Znacznie bardziej realistyczne jest uzyskanie takiej pozycji negocjacyjnej, która pozostawi Ukrainę w szarej strefie bezpieczeństwa — z domniemanym rosyjskim prawem do interwencji i dominacji w Europie Wschodniej.
Kuśmierczyk formułuje tezę, którą trudno odrzucić: imperialne cele Rosji nie zmieniają się wraz ze zmianą przywódców. Zmieniają się ideologiczne szaty i nazewnictwo, lecz przekonanie, że Rosja powinna być odrębnym ośrodkiem siły i że w jej otoczeniu nie powinny funkcjonować niezależne od Moskwy systemy polityczne, przetrwało setki lat. Zakończenie tej wojny nie będzie oznaczało końca sporów terytorialnych, politycznych i dotyczących statusu poszczególnych państw w Europie Środkowo-Wschodniej. To trzeba powiedzieć jasno, bez złudzeń.
Rosja ugrzęzła w neokolonialnej wojnie
Federacja Rosyjska wykazuje zdumiewającą odporność na zachodnią presję ekonomiczną. Sankcje miały zdestabilizować rosyjską gospodarkę, tymczasem wojna trwa. Nie należy jednak mylić odporności krótkoterminowej z siłą strategiczną. Ta wojna przynosi Rosji kolosalne, narastające straty — w ludziach, w kapitale, w potencjale rozwojowym. Zakorzenienie w imperialnych wyobrażeniach rodem z XIX wieku i bazowanie na XX-wiecznych sentymentach może ostatecznie przekreślić przyszłość Rosji w XXI wieku.
Podczas gdy inne mocarstwa koncentrują się na wyścigu technologicznym i sztucznej inteligencji, Rosja ugrzęzła w neokolonialnej wojnie, usiłując — jak postrzegają to sami Rosjanie — zdyscyplinować zbuntowaną prowincję. Rachunek za tę decyzję przyjdzie przede wszystkim w przyszłości. Widać to wyraźnie w relacji rosyjsko-chińskiej: chińska dominacja jest dziś niekwestionowana, a różnica potencjałów między oboma państwami będzie się prawdopodobnie pogłębiać na niekorzyść Moskwy. Trudno wyobrazić sobie przyszłość, w której Rosja odzyska status globalnego mocarstwa równorzędnego Stanom Zjednoczonym czy Chinom — ta wojna pokazuje raczej coś przeciwnego.
Dramatyczna sytuacja Ukrainy
Ukraina znajduje się w absolutnie dramatycznym położeniu. Przez ostatnie lata kluczowym warunkiem jakichkolwiek rozmów pokojowych było uzyskanie realnych gwarancji bezpieczeństwa — takich, które chroniłyby przed kolejną agresją. Z czasem jednak pojęcie to uległo niebezpiecznej dewaluacji: mianem gwarancji zaczęto określać słabo wiążące dokumenty, w których europejskie rządy deklarowały jedynie kontynuację wsparcia sprzętowego i finansowego, pomijając zupełnie kwestię sojuszu wojskowego czy stacjonowania wojsk NATO na ukraińskim terytorium.
Jeśli Ukraina po wojnie pozostanie państwem zdewastowanym i wyludnionym, bez solidnych podstaw bezpieczeństwa, znajdzie się w pułapce bez wyjścia. Bez poczucia bezpieczeństwa nie będzie możliwa ani odbudowa kraju, ani powrót jego obywateli, ani integracja z europejską przestrzenią gospodarczą. Ukraińcy zdają się dziś wierzyć, że ich przepustką na Zachód jest silna, zahartowana w boju armia — lecz fundamentalne pytanie pozostaje bez odpowiedzi: czy Zachód jest gotów zaakceptować ryzyko związane z rzeczywistym przyjęciem Ukrainy do swojego systemu bezpieczeństwa?
Kuśmierczyk ocenia, że Ukraińcy mogliby zaakceptować rozwiązanie pokojowe nawet okupione daleko idącymi stratami terytorialnymi — pod warunkiem, że dawałoby ono wysokie prawdopodobieństwo trwałego pokoju i otwierało drogę do euroatlantyckiej wspólnoty bezpieczeństwa i dobrobytu. Problem polega na tym, że po stronie Zachodu brakuje dziś oczywistej woli politycznej, by taki warunek spełnić. A Federacja Rosyjska nie jest na to gotowa w żadnym scenariuszu.
Granica między pokojem a wojną przestała istnieć
Rosja nieustannie przesuwa granicę tego, czym jest wojna. Gdybyśmy pięć lat temu usłyszeli, że polski premier mówi w Sejmie o możliwości rakietowych ataków na Polskę, uznalibyśmy, że jesteśmy w stanie wojny. Dziś zaczynamy to przyjmować jako normę. Przyzwyczajamy się do dronów, sabotażu, wybuchów i podpaleń — w dużej mierze dlatego, że boimy się pełnoskalowej konfrontacji z Federacją Rosyjską.
Samo pojęcie „wojny hybrydowej” traci tymczasem znaczenie. Jeśli nawet atak rakietowy może być określany jako „hybrydowy”, słowo to przestaje cokolwiek precyzować. W praktyce „hybrydowy atak” oznacza dziś przede wszystkim taki rodzaj działania, który — zdaniem obserwatorów — nie powinien prowadzić do pełnoskalowej wojny. To semantyczna sztuczka, która pozwala oswajać eskalację bez nazywania jej po imieniu, a Rosja doskonale to rozumie i wykorzystuje.
Warto przy tym pamiętać, że Rosja sama mówi otwarcie, iż jest już w stanie wojny z Zachodem — Ukraina jest w tej narracji jedynie narzędziem, za pomocą którego Zachód prowadzi wojnę z Federacją Rosyjską. Jednocześnie znaczna część odpowiedzi na rosyjskie prowokacje odbywa się w sferze niejawnej, o której opinia publiczna prawdopodobnie nigdy się nie dowie.
Twarda odpowiedź jako jedyna skuteczna strategia
Pytanie o to, jak reagować na rosyjską hybrydową agresję, ma dziś fundamentalne znaczenie dla bezpieczeństwa Polski i całej flanki wschodniej NATO. Kuśmierczyk formułuje tezę niekomfortową, lecz logicznie nieuchronną: Rosja przestanie eskalować dopiero wtedy, gdy napotka twardą reakcję. Jeśli Zachód będzie się cofał i przyzwyczajał do kolejnych aktów sabotażu, Moskwa nie zatrzyma się sama.
Możliwości odpowiedzi istnieją na wielu płaszczyznach jednocześnie. Zamrożone rosyjskie aktywa wciąż czekają na decyzję o ich pełnym wykorzystaniu. Przez cieśniny duńskie nadal przepływa rosyjska ropa. Istnieje też sfera mniej jawnych działań — stosowania podobnych narzędzi, jakich używa Federacja Rosyjska, bezpośrednio lub za pośrednictwem Ukrainy. Odpowiedź musi być jednak wystarczająco twarda, by zmienić rosyjski rachunek kosztów i korzyści.
Jest w tym coś głęboko niepokojącego, że państwo takie jak Federacja Rosyjska jest w stanie wywoływać tak duże poruszenie i panikę w europejskich stolicach. W piątym roku wojny Rosja nie powinna być w stanie sobie na to pozwolić. Że tak jest — to efekt zaniedbań w sferze bezpieczeństwa z minionych dekad i cena, jaką dziś płacimy za tzw. dywidendę pokoju. Rachunek wystawiony przez historię okazał się znacznie wyższy, niż ktokolwiek chciał przyznać.
Marcin Kuśmierczyk — analityk spraw międzynarodowych i autor programu Polityka Zagraniczna. Absolwent Instytutu Amerykanistyki i Studiów Polonijnych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Uczestnik programu New Security Leaders podczas Warsaw Security Forum 2024 oraz ekspert i moderator debat na Forum Ekonomicznym w Karpaczu, Forum Krynica i Warsaw Security Forum.