Orzeł w polskim godle: bielik, orzeł przedni czy rybołów?
Biały orzeł widnieje w polskim godle od stuleci i jest jednym z najważniejszych symboli narodowych. Tymczasem ornitolodzy od lat toczą spór o to, jaki gatunek ptaka rzeczywiście przedstawia herb Rzeczypospolitej. W rozmowie z Tadeuszem Mizerą, ornitologiem z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu i Komitetu Ochrony Orłów, padają zaskakujące argumenty.
Legenda o Lechu i gnieździe nad wodą
Według tradycji, Lech – legendarny przodek Polaków – rozstał się z braćmi Czechem i Rusem i zatrzymał się na postój w Wielkopolsce. Dostrzegł wówczas na drzewie gniazdo z pięknym białym ptakiem i dwoma pisklętami. Oczarowany widokiem, postanowił osiedlić się w tym miejscu. Tak miało powstać Gniezno – od starosłowiańskiego słowa gnezdo, czyli gniazdo.
Ptak z legendy trafił do polskiego godła. Pytanie tylko: jaki to był ptak?
Orzeł przedni czy bielik?
Mizera wskazuje, że na ziemiach polskich lęgowo występują dwa gatunki z grupy orłów: orzeł przedni oraz bielik. Ten drugi należy do rodzaju Haliaeetus, co w języku greckim oznacza dosłownie „morski orzeł”. Ornitolog broni określenia „orzeł bielik” jako uzasadnionego – wskazuje, że niemal we wszystkich językach europejskich w nazwie tego ptaka pojawia się słowo „orzeł”: po angielsku White-tailed Sea Eagle, po niemiecku Seeadler.
Profesor Jerzy Bralczyk w książce Zwierzyniec zauważył nawet, że nazwa „bielik” mogła być w XIX wieku celową antypolską prowokacją – próbą zdyskredytowania dumnego „orła białego” poprzez zastąpienie go nazwą kojarzącą się z pospolitością.
Nagie skoki i biały ogon przemawiają za bielikiem
Mizera skłania się ku bielikowi jako gatunkowi przedstawionemu w polskim godle. Wskazuje na dwa kluczowe argumenty. Po pierwsze, bielik ma wyraźnie białe pióra na ogonie, doskonale widoczne w locie – czego orzeł przedni nie posiada. Po drugie, na większości historycznych wersji herbu, począwszy od średniowiecza, skoki ptaka są nieopierzone.
To charakterystyczna cecha bielika: nagie nogi umożliwiają mu zanurzanie ich w wodzie podczas polowania na ryby, nie mocząc piór. U orłów przednich upierzenie sięga aż po nasadę palców.
A może rybołów?
Istnieje jeszcze trzecia koncepcja: że ptak z legendy i godła to rybołów. Przemawia za nim kilka faktów – żyje nad wodą, buduje ogromne gniazda na szczytach starych drzew i jest ptakiem o bardzo jasnym, niemal białym upierzeniu na znacznej części ciała.
Mizera odrzuca jednak tę hipotezę. Rybołowy nie zachowują się przy gnieździe tak majestatycznie jak bieliki. Bielik siedzi widocznie na czubku drzewa, demonstrując swoją posturę i jasną głowę z żółtym dziobem – zaznaczając w ten sposób terytorium. Właśnie taki widok mógł urzec legendarnego Lecha.
Ornitolog podkreśla też, że rybołów nie jest jednolicie biały – ma ciemny wierzch ciała, ciemne skrzydła i ciemną przepaskę na głowie. Żeby Lech ujrzał całkowicie białego rybołowa, ten musiałby być albinosem – podobnie zresztą jak orzeł przedni.
Albinos – niemal niemożliwy
Legenda mówi o ptaku jednolicie białym. Tymczasem prawdopodobieństwo napotkania całkowicie białego bielika-albinosa jest, jak ocenia Mizera, „minimalne, bardzo minimalne, niemal nieprawdopodobne”. Znane są zaledwie dwa takie przypadki – z Anglii i Rosji.
Bielik z natury ma biały ogon i jasną głowę, co mogło wystarczyć, by w oczach obserwatora uchodzić za „białego orła” – zwłaszcza z odległości i w świetle słońca.
Rybołów – narodowy skarb na skraju wyginięcia
Niezależnie od rozstrzygnięcia sporu o godło, Mizera zwraca uwagę na dramatyczną sytuację rybołowa w Polsce. Dziś w całym kraju gniazduje zaledwie 40 par tych ptaków. Każde gniazdo jest, jak mówi ornitolog, „na wagę złota”.
Komitet Ochrony Orłów umożliwia obserwację życia rodzinnego rybołowów, bielików i bocianów czarnych w czasie rzeczywistym – za pośrednictwem transmisji online z gniazd. Rodzina bielików wychowuje obecnie troje piskląt. Transmisję można obejrzeć, wyszukując hasło „bielik online Piotrków”.