Różnica kosztów między polskim pracownikiem etatowym a pracownikiem dostarczonym przez agencję pracy tymczasowej sięga niemal 40 procent. To liczba, która tłumaczy fundamentalną zmianę na polskim rynku pracy – i która powinna skłonić do poważnej refleksji zarówno ustawodawców, jak i opinię publiczną. Za fasadą elastyczności i efektywności kryje się bowiem model, który systematycznie wypiera polskich pracowników, pozbawia cudzoziemców ochrony socjalnej i buduje prywatne monopole na ludzką pracę.
Dariusz, dyrektor operacyjny zakładu meblarskiego na południu Polski, nie kryje rachunku. Jego firma zatrudnia 20 osób na umowach o pracę – nikt nie zarabia minimalnej, stawka podstawowa wynosi 5,1 tys. zł brutto plus premia godzinowa od 14 do 24 zł. Realny koszt jednego etatu to około 10 tys. zł miesięcznie, gdy doliczyć składki ZUS, koszty chorobowego, urlopów, opieki nad dzieckiem i Pracownicze Plany Kapitałowe. Agencja pracy tymczasowej wystawia za analogicznego pracownika fakturę opiewającą na 6,3 tys. zł. – i zapewnia zastępstwo w ciągu dwóch godzin od chwili, gdy ktoś zachoruje lub opuści stanowisko. Łatwo policzyć, dlaczego coraz więcej przedsiębiorstw podąża tą drogą.
Dane Głównego Urzędu Statystycznego potwierdzają skalę zjawiska. Pod koniec stycznia pracę w Polsce wykonywało ponad 1 milion 119 tysięcy cudzoziemców – o 7,1 procent więcej niż rok wcześniej. Spośród nich aż 425,2 tys. osób pracowało wyłącznie na podstawie umów zlecenia i umów pokrewnych, co stanowi 38 procent wszystkich pracujących cudzoziemców. Agencje pracy tymczasowej aktywnie poszukują kolejnych źródeł podaży: przedstawiciele handlowi odwiedzają fabryki i magazyny z ofertami pracowników z Mongolii, Nepalu, Kolumbii czy Gruzji. Nepalczyk lub Kolumbijczyk kosztuje według tej wyceny około 38 zł za godzinę, Ukrainiec nieco więcej. Przy zamówieniu trzydziestu osób agencja oferuje rabat – i cena spada jeszcze bardziej.
Monopol na człowieka i cena elastyczności
Mechanizm, który opisuje Dariusz, wykracza daleko poza zwykłą kalkulację kosztów. Umowy z agencjami zawierają klauzule wyłączności, które przez okres nawet trzech lat uniemożliwiają pracodawcy bezpośrednie zatrudnienie pracownika agencyjnego – nawet jeśli ten doskonale sprawdza się na danym stanowisku i obie strony chciałyby nawiązać trwałą współpracę. W ten sposób agencje budują faktyczny monopol na konkretnych ludzi, a pracodawca pozostaje od nich strukturalnie uzależniony. Dla małych i średnich firm bezpośrednie zatrudnienie cudzoziemca jest przy tym niezwykle trudne: wymaga rozległej dokumentacji, wniosków o zezwolenie na pobyt czasowy i stały, znajomości procedur administracyjnych. Agencje, wyspecjalizowane w tej biurokracji, kontrolują dostęp do rynku pracy – i doskonale zdają sobie z tego sprawę.
Koszty tej elastyczności ponoszą przede wszystkim sami pracownicy. Radca prawny Marcin Frąckowiak, który na co dzień współpracuje z agencjami pracy w całym kraju, przyznaje wprost: branża działa na niskich marżach, a presja cenowa rodzi pokusę nieuczciwych praktyk. Dariusz potwierdza to z własnego doświadczenia – pracownicy z Ukrainy informowali go, że należności za nadgodziny i premie nie trafiają na ich konta. Jedynym sposobem na faktyczne rozliczenie się z pracownikiem okazywała się wypłata gotówkowa poza oficjalnym obiegiem. Pracownicy agencyjni nie mają prawa do wynagrodzenia chorobowego – nieobecność w pracy, niezależnie od przyczyny, oznacza brak dochodu. Dariusz przywołuje dramatyczny przykład kobiety z Ukrainy, która przez dwa miesiące pracowała w jego zakładzie, a następnie zniknęła. Okazało się, że zdiagnozowano u niej nowotwór – wykryty zbyt późno. Agencja zaproponowała wyłącznie nowego pracownika na jej miejsce.
22 sierpnia weszły w życie przepisy ograniczające dostęp do polskiego rynku pracy dla obywateli Kolumbii, Gruzji i Wenezueli, którzy dotychczas mogli podejmować pracę w ramach ruchu bezwizowego. Radca prawny Filip Rakoczy ze stowarzyszenia Nomada ocenił, że regulacja może mieć charakter dyskryminacyjny. Niezależnie od tej oceny zmiany legislacyjne dotykają jedną z najliczniejszych grup pracowników tymczasowych w Polsce i zmuszą agencje do poszukiwania kolejnych źródeł rekrutacji – co samo w sobie jest wymownym świadectwem skali zjawiska.
Sedno problemu jest jednak głębsze niż kwestia legalności poszczególnych praktyk. Model oparty na masowym pośrednictwie agencyjnym – wspierany przez lukę kosztową rzędu 40 procent – strukturalnie wypiera polskich pracowników z rynku, pozbawia cudzoziemców godnych warunków zatrudnienia i tworzy prywatne quasi-monopole na zasoby ludzkie. Dariusz, który sam korzysta z pracowników agencyjnych i dostrzega ich opłacalność, nie ukrywa oburzenia: „Żyjemy w XXI w., w nowoczesnym kraju, a tu przyjeżdża gotowy pakiet ludzi”. To zdanie powinno być punktem wyjścia poważnej debaty o tym, jakiego rynku pracy chcemy – i jaką cenę jesteśmy gotowi zapłacić za pozorną elastyczność.