Wszystko zaczęło się od burzliwego lata, które obnażyło słabości rządu Pedro Sancheza z całą bezlitosną wyrazistością. Sposób, w jaki Madryt poradził sobie z masowym napływem dziesiątek tysięcy migrantów do Ceuty — hiszpańskiej eksklawy na północnoafrykańskim wybrzeżu — wywołał powszechne zdumienie i zaniepokoił europejskich partnerów Hiszpanii. Decyzja rządu z początku roku o przyznaniu dziesiątkom tysięcy migrantów możliwości uregulowania statusu prawnego prawdopodobnie przyczyniła się do tego, że wielu z nich wyruszyło właśnie w kierunku Ceuty. Madryt traktował następnie władze w Rabacie z nadmierną delikatnością, mimo że strona marokańska początkowo nie zdołała powstrzymać masowego napływu, a migranci utknęli w eksklawie na długie tygodnie.
Na tym tle narastały kolejne kłopoty. Reputacja socjalistów ucierpiała w wyniku skandali korupcyjnych sięgających najbliższego otoczenia samego premiera, co w połączeniu z kryzysem ceutańskim skutecznie podważyło wiarygodność rządu w oczach opinii publicznej. Mniejszościowa koalicja Sancheza z lewicowym sojuszem Sumar okazała się strukturalnie niestabilna od samego początku — rząd uzależniony był od kapryśnego poparcia katalońskich i baskijskich partii regionalnych, przez co nie zdołał uchwalić ani jednego regularnego budżetu przez całą kadencję.
Napięcia wewnątrz koalicji rządzącej narastały przez kolejne miesiące, aż w zeszłym roku katalońska partia Junts wycofała swoje poparcie dla Sancheza. To właśnie Junts zagłosowała w piątek przeciwko dwóm dekretom rządowym, które przewidywały między innymi moratorium na eksmisje oraz zaostrzenie regulacji dotyczących wynajmu wakacyjnego. Rząd zmierzał równocześnie ku kolejnej porażce w negocjacjach budżetowych, a sondaże od miesięcy plasowały Socjalistyczną Partię Hiszpanii (PSOE) na końcu stawki, podczas gdy konserwatywna Partia Ludowa (PP) wraz z prawicowymi populistami z partii Vox dysponowałyby w parlamencie bezpieczną większością.
W tym właśnie momencie — w poniedziałek, gdy porażka pakietu społecznego stała się faktem — Sanchez przeszedł do ofensywy. Premier ogłosił, że przedterminowe wybory odbędą się 29 listopada, kierując do wyborców słowa, które brzmiały jak echo jego kampanii z 2023 roku: „Hiszpanie muszą zdecydować, czy chcą dołączyć do fali skrajnej prawicy, która wszędzie, gdzie sprawuje rządy, prowadzi do regresu”. Ostrzegł przed „przekazaniem sterów kraju koalicji skrajnej prawicy, której jedynym celem jest zniesienie i ograniczenie praw i wolności, które budowaliśmy przez ostatnie osiem lat”. Lider opozycji Alberto Nunez Feijoo zareagował spokojnie, stwierdzając krótko: „W końcu to Hiszpanie zdecydują” — i przypominając, że sam domagał się przedterminowych wyborów od miesięcy.
Strategia Sancheza jest zatem znana, lecz jej powtórzenie będzie tym razem znacznie trudniejsze. W 2023 roku uczynił on perspektywę wejścia partii Vox do rządu głównym tematem kampanii i — mimo że PSOE uplasowała się za PP — zdołał zebrać większość niezbędną do ponownego wyboru. Tymczasem od tamtej pory partia poniosła dotkliwe porażki w wyborach regionalnych: konserwatyści zwyciężyli w Estremadurze, Kastylii i Leonie, Aragonii oraz w najbardziej zaludnionej Andaluzji i rządzą tam dziś wspólnie z Vox. Szanse Sancheza na powtórzenie sukcesu z 2023 roku są tym razem znacznie mniejsze, co szczególnie uderza w zestawieniu z obiektywnie dobrymi wynikami gospodarczymi — hiszpańska gospodarka wzrosła w drugim kwartale o 2,6 procent, a bezrobocie spadło do 9,9 procent, osiągając najniższy poziom od 2008 roku.
Warto przy tym odnotować, czym stała się Vox w ciągu ostatniej dekady. Od momentu powstania w 2013 roku ta prawicowo-populistyczna formacja przekształciła się w znaczącą siłę polityczną, zdolną do wdrażania własnych programów tam, gdzie współrządzi. Wśród jej realizowanych pomysłów znalazła się między innymi koncepcja „preferencji narodowej”, zgodnie z którą Hiszpanie mieliby uzyskać preferencyjny dostęp do mieszkań i świadczeń socjalnych — propozycja, która w debacie publicznej zyskuje na atrakcyjności w miarę jak kryzys mieszkaniowy pogłębia się w kolejnych miastach.
A to właśnie kwestia mieszkaniowa stała się teraz głównym orężem Sancheza. Wiosną tego roku badanie przeprowadzone przez państwowy instytut sondażowy Centro de Investigaciones Sociologicas wykazało, że 41 procent Hiszpanów uważa dostęp do mieszkań za najpilniejszy problem kraju. Rząd postanowił uczynić z tej frustracji społecznej paliwo kampanijne, licząc, że mobilizacja mająca na celu powstrzymanie Vox i utrzymanie skrajnej prawicy z dala od władzy zrekompensuje błędy popełnione w trakcie całej kadencji. Jak tłumaczy gazecie „Die Welt” politolog Jose Ignacio Torreblanca z Europejskiej Rady Stosunków Zagranicznych, rząd dostrzega korzyść w kampanii skoncentrowanej na kwestiach mieszkaniowych i prawach społecznych — a nie na Ceucie czy korupcji.
Torreblanca wskazuje jednak, że decydującym pytaniem pozostaje to, czy wyborcy obwiną Sancheza za wieloletni brak rozwiązania kryzysu mieszkaniowego, czy też ukarzą partie, które doprowadziły do upadku pakietu ochrony najemców. Równie ważne będzie to, czy po raz kolejny silniejsza okaże się nieufność wobec rządu współtworzonego przez radykalną lewicę. „To prawda, że jego szanse na sukces są niewielkie — przyznaje Torreblanca. — Przedterminowe wybory skupione na kwestiach społecznych, przy perspektywie silnego wzrostu poparcia dla Vox, mogłyby jednak pomóc zmobilizować lewicowych wyborców i przekonać zwolenników socjalistów, że ukaranie Sancheza nie byłoby tak naprawdę ukaraniem Sancheza, ale ukaraniem samych siebie”.
Spojrzenie w przeszłość daje Sanchezowi pewne podstawy do ostrożnego optymizmu. Socjalistyczny premier wielokrotnie potrafił obrócić trudne sytuacje na swoją korzyść, utrzymując władzę dzięki zmiennym sojuszom z radykalną lewicą i partiami regionalnymi — sojuszom, które jego krytycy słusznie oceniają jako politycznie kosztowne i strukturalnie szkodliwe dla stabilności państwa. Teraz, w kilku tygodniach dzielących Hiszpanię od dnia głosowania, jedyną realną nadzieją premiera pozostaje przekształcenie słabości w siłę — ryzykowny gambit, który może zakończyć się zarówno spektakularnym powrotem, jak i ostatecznym końcem jego politycznej kariery.