Iskra, która wzniecała pożar
Wszystko zaczęło się tuż po wrześniowej inauguracji roku szkolnego. Rządowy projekt budżetu zakładający cięcia rzędu 54 miliardów euro uderzył w sektor oświaty z pełną siłą — zamrożenie funduszy, likwidacja etatów, perspektywa powolnego demontażu systemu edukacji publicznej. Pedagodzy ogłosili strajk generalny. Uczniowie natychmiast dołączyli do protestu.
Skala okazała się imponująca. Protesty objęły ponad tysiąc szkół — 25 procent wszystkich placówek tego typu w kraju. W ponad dwustu z nich doszło do twardych blokad fizycznych, w których uczestniczyła federacja Union Syndicale Lycéenne. Pod bramami szkół pojawiły się radykalne ugrupowania. Tylko w ciągu jednej doby zatrzymano ponad 400 osób.
Rząd zareagował zamknięciem 400 liceów, wprowadzając naukę zdalną, by ominąć blokady. To nie był sygnał siły. To był sygnał bezradności.
— W Polsce może to brzmieć egzotycznie, ale we Francji mobilizacja młodzieży licealnej i uniwersyteckiej nie jest niczym niezwykłym. To stały element pejzażu politycznego od lat trzydziestych ubiegłego wieku i przez cały okres powojenny. Zawsze pojawia się w momentach, gdy rosną postulaty socjalne, a młodzi dochodzą do wniosku, że państwo odpuszcza inwestowanie w edukację — wyjaśnia Łukasz Maślanka z Ośrodka Studiów Wschodnich.
Systemowe podłoże gniewu
Za płonącymi barykadami kryje się coś głębszego niż sprzeciw wobec konkretnych cięć budżetowych. Francja od lat zmaga się z przepaścią edukacyjną, której nie da się zamaskować żadną retoryką równości szans. Elitarne licea otwierają drzwi do renomowanych uczelni i świetlanej kariery. Placówki na przedmieściach — jak brutalnie ujął to Maślanka — są „de facto przechowalniami młodzieży bez widoków na przyszłość”. Tam frustracja narastała latami.
Przeciętny francuski nastolatek jest przy tym nieporównywalnie bardziej upolityczniony niż jego rówieśnik w Polsce. To nie jest wiedza z TikToka. Młodzi Francuzi potrafią tworzyć komitety, formułować manifesty, spierać się o postulaty i błyskawicznie organizować strajk. Związki zawodowe i zrzeszenia uczniowskie są tam zintegrowane i silne — a ich kultura protestu sięga korzeniami głęboko w historię republiki.
Podwójna gra Mélenchona
W tej atmosferze Jean-Luc Mélenchon i jego formacja La France Insoumise działają jak katalizator. Partia kontroluje wyobraźnię najmłodszego pokolenia — w grupie wiekowej 18–24 lata popiera ją blisko 40 procent głosujących. Kilkudziesięciu deputowanych ruszyło do blokowanych placówek, demonstracyjnie solidaryzując się z komitetami uczniowskimi. Rząd podaje twarde meldunki: aparat partyjny brał udział w logistyce protestów.
Sam Mélenchon prowadzi grę na dwa fronty. W oficjalnych oświadczeniach apeluje o deeskalację. W przemówieniach do uczniów podsyca konfrontację.
— Działa jak klasyczny doktor Jekyll i pan Hyde. Z jednej strony musi uważać, by nie zrazić umiarkowanego elektoratu lewicowego, który z natury odrzuca bojówkarstwo i wandalizm. Z drugiej — za nic w świecie nie chce stracić swojej radykalnej bazy. Chodzi o młodzież z podparyskich i prowincjonalnych przedmieść, z trudnym tłem społecznym i migracyjnym, dla której konfrontacja z władzą to jedyny słyszalny głos sprzeciwu. Kiedy ta młodzież osiąga pełnoletność, idzie głosować na Mélenchona — podkreśla Maślanka.
To cynizm w czystej postaci. Ale cynizm skuteczny.
Marine Le Pen i obietnica twardej ręki
Po drugiej stronie sporu ta sama logika działa równie sprawnie. Marine Le Pen opublikowała nagranie przedstawiające młodą policjantkę uciekającą przed grupą zamaskowanych napastników wykrzykujących groźby śmierci. Przekaz miał być jednoznaczny: państwo traci kontrolę.
— Oboje — i Mélenchon, i Marine Le Pen — żywią się tym kryzysem. Le Pen z jednej strony bezwzględnie potępia przemoc i bandytyzm, ale zaraz dodaje: ten chaos to rachunek za lata liberalnych rządów Emmanuela Macrona — wyjaśnia Maślanka.
Le Pen przybiera tradycyjną maskę francuskiej prawicy — obrończyni prawa i porządku publicznego. Robił to przed laty Nicolas Sarkozy. Dziś robi to ona. Jej przekaz trafia do prowincjonalnej klasy pracującej, do ludzi, którzy nie mają luksusu zamieszkiwania w bezpiecznych, zamożnych dzielnicach z dala od przestępczości i handlu narkotykami, które stały się plagą Marsylii i miast północy.
Warto przy tym pamiętać, że ugrupowanie Le Pen posiada mocno zaakcentowany program socjalny. Głośno sprzeciwia się demontażowi sfery publicznej i cięciom budżetowym. Dla zmęczonych chaosem Francuzów obietnica twardej ręki brzmi — jak trafnie ujął to analityk — jak wybawienie.
Macron w narożniku
Emmanuel Macron próbuje w tym kryzysie odgrywać rolę ojca narodu. W swoim niedawnym wystąpieniu stwierdził, że słyszy i rozumie gniew oraz lęki młodzieży. Francuzi już w te wykłady nie wierzą.
— Macron zachowuje się jak każdy prezydent V Republiki w narożniku: deklaruje żelazną obronę porządku publicznego i jednocześnie uruchamia retorykę pedagogiczną. Powtarza drogę Nicolasa Sarkozy’ego i François Hollande’a — wszyscy oni kończyli swoje kadencje przy potężnym odrzuceniu społecznym — podsumowuje Maślanka.
Prezydent jest dziś skrajnie niepopularnym przywódcą. Jego projekt modernizacji Francji — liberalny gospodarczo, progresywny kulturowo, proeuropejski — rozbił się o twarde rafy społeczne. Cięcia budżetowe dotknęły tych, którzy i tak czuli się porzuceni przez państwo.
Konsekwencje dla Europy i Polski
Zdaniem Maślanki obecna sytuacja wzmaga jedynie polaryzację we francuskim społeczeństwie. To może mieć kluczowe znaczenie w kontekście przyszłorocznych wyborów prezydenckich. Większość przestraszonego, zmęczonego chaosem społeczeństwa wybierze obietnicę twardego porządku — i postawi na Marine Le Pen.
Dla Francji i całej Unii Europejskiej byłoby to prawdziwe trzęsienie ziemi. Znaleźlibyśmy się w rzeczywistości, w której w kluczowym państwie wspólnoty polityczny wybór sprowadza się do alternatywy między radykalną lewicą a narodową prawicą. Centrum — macronowskie, liberalne, probrukselskie — może po prostu przestać istnieć jako siła zdolna do rządzenia.
Polska i inne państwa Europy Środkowej powinny uważnie śledzić ten scenariusz. Francja w rękach Le Pen to zupełnie inna dynamika w negocjacjach unijnych — potencjalnie bardziej skłonna do respektowania granic suwerenności narodowej, ale też nieprzewidywalna w kwestiach bezpieczeństwa i sojuszy. Kryzys, który dziś wygląda jak wewnętrzna sprawa Paryża, jutro może przerysować mapę polityczną całego kontynentu.